พระสังคณี

กุสะลา ธัมมา อะกุสะลา ธัมมา อัพฺยากะตา ธัมมา. กะตะเม ธัมมา กุสะลา ? ยัสฺมิง สะมะเย กามาวะจะรัง กุสะลัง จิตตัง อุปปันนัง โหติ, โสมะนัสสะสะหะคะตัง ญาณะสัมปะยุตตัง, รูปารัมมะณัง วา สัททารัมมะณัง วา, คันธารัมมะณัง วา ระสารัมมะณัง วา, โผฏฐัพพารัมมะณัง วา, ธัมมารัมมะณัง วา, ยัง ยัง วา ปะนารัพภะ, ตัสฺมิง สะมะเย ผัสโส โหติ อะวิกเขโป โหติ. เย วา ปะนะ ตัสฺมิง สะมะเย อัญเญปิ อัตถิ ปะฏิจจะสะมุปปันนา อะรูปิโน ธัมมา, อิเม ธัมมา กุสะลา ฯ

กุศลธรรม อย่างหนึ่ง เป็นธรรมที่ไม่มีโทษคือกิเลส ไม่มีโรคคือกิเลส ให้ผลเป็นสุขวิบาก และเกิดแต่ความฉลาด. อกุศลธรรม อย่างหนึ่ง เป็นธรรมที่มีโทษคือกิเลส มีโรคคือกิเลส ให้ผลเป็นทุกขวิบากและเกิดแต่ความไม่ฉลาด. อัพฺยากตธรรมอย่างหนึ่ง เป็นธรรมที่ไม่ใช่กุศล ไม่ใช่อกุศล ได้แก่ วิบาก กิริยา รูป นิพพาน. ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน ? กามาวจรกุศลจิต เป็นไปร่วมกับโสมนัส คือ ความดีใจ ประกอบพร้อมด้วยญาณ คือ ปัญญา มีรูปเป็นอารมณ์ หรือมีเสียงเป็นอารมณ์ หรือมีกลิ่นเป็นอารมณ์ หรือมีรสเป็นอารมณ์ หรือมีโผฏฐัพพะเป็นอารมณ์ หรือมีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ผัสสะ คือ ความกระทบอารมณ์ ย่อมมี อวิกเขปะคือความไม่ฟุ้งซ่านย่อมมีในสมัยนั้น หรือนามธรรมที่อิงอาศัยกันเกิดขึ้นแม้อื่นใดก็ย่อมมีในสมัยนั้น. สภาวธรรมเหล่านี้ ชื่อว่า ธรรมเป็นกุศล